كه او را بگذاريم جاى ب و ب را بگذاريم جاى او ( مثل همهء امور اضافى و قراردادى ، و مثل امور ادارى كه امروز آقاى الف رئيس است و آقاى ب مرئوس ، فردا قضيه را بر عكس مىكنيم ب را مىگذاريم پشت ميز رياست و الف را مىگذاريم در مرتبهء مرئوسيت ) ؟ يا نه ، در هستى مرتبهء هر موجود مقوّم ذاتش است ؟ يعنى الف هويتش با علت بودنش براى ب يكى است . خودش بودن با علت بودن براى ب يكى است ؛ يعنى اگر او را از مرتبهء عليت برداريم نه اين است كه جايش را عوض كرده‌ايم ، بلكه اصلا خودش ديگر خودش نيست « 1 » . مراتب هستى در مقام تمثيل مثل مراتب اعداد است . اعداد يك مراتبى دارند كه هر عدد قبل از يك عدد ديگر و بعد از يك عدد ديگر است . مثلا عدد 4 قبل از عدد 5 و بعد از عدد 3 قرار گرفته است . حالا آيا مراتب اعداد با خود اعداد دو چيزند ؟ يعنى عدد 4 ، 4 بودنش يك مطلب است و بعد از 3 يا قبل از عدد 5 قرار گرفتنش يك مطلب ديگر است ؟ اگر فرض كنيم كه 4 را از ميان 3 و 5 برداريم و ميان 8 و 9 قرار دهيم باز 4 ، 4 است ؟ يا نه ، 4 را كه از جاى خودش برداريم و در آنجا قرار بدهيم ديگر خودش خودش نيست ؟ اين دومى درست است . در مسألهء زمان هم عينا همين طور است . البته ما زمان را نه به آن مفهوم بهمنيارى و به آن شكلى كه او گفته است زمان مشخص است در نظر مىگيريم ( او در شكل اصالت ماهيتى مىخواسته است زمان را مشخص بداند ) بلكه آن را در شكل ديگرى كه خود زمان هم مبيّن مراتب وجود است در نظر مىگيريم . اگر اينطور در نظر بگيريم هر چيزى در هر زمان كه قرار بگيرد آن زمان بودنش جزء فرمول وجودش است ، يعنى مقوم وجودش است ، ولى مقوم ماهيتش نيست . مثلا سعدى را اگر از نظر ماهيت بخواهيم تعريف كنيم مىگوييم سعدى فردى است از انسان ، و انسان نوعى است از حيوان ، و حيوان يك نوع اضافى است از جسم نامى و سعدى جنسش چنين

--> ( 1 ) اين همان مبحث ذاتيت نسب است . ما مىگوييم نسب و اضافات عرضىاند ، آن وقت اينجا باز قائل مىشويم . كه نسب و اضافات ذاتىاند ؟ ! استاد : نه ، اين نسبتى كه ريشه‌اش به وجود برمىگردد - يعنى آنچه كه به قول آنها « اضافهء اشراقيه » ناميده مىشود - اينطور نيست . اضافه‌هاى مقوليه كه نسب و اضافاتى است كه اغلب فرنگيها هم مقصودشان همانهاست ، آنها عرضىاند ، ولى حقيقت امر در مورد آنچه كه « اضافهء اشراقيه » ناميده مىشود كه همان اضافات وجوديه است عين همين مطلب است .